Een erfenis met een testament beheren

Hand writing testament

De regels van het erfrecht zorgen ervoor dat de nakomelingen en de langstlevende echtgeno(o)t(e) (de reservataire erfgenamen) steeds rechten kunnen laten gelden op een minimaal deel van de nalatenschap (de reserve). Over het resterende deel (het beschikbare deel) kan de overledene beschikken bij (eigenhandig, notarieel of internationaal) testament om de een of andere erfgenaam te bevoordelen, een legaat te vermaken aan een vzw, aan een hulporganisatie...

Het testament is een officieel document

Een testament moet altijd schriftelijk worden opgesteld. Een mondeling testament heeft geen enkele waarde. Om geldig te zijn, moet het de persoonlijke wil van de overledene vertolken. Die kan in de loop van zijn leven verschillende testamenten opgemaakt hebben. In dat geval hebben ze allemaal dezelfde juridische waarde, tenzij bij herroeping, en op voorwaarde dat ze volgens de regels van de kunst zijn opgesteld. Een nietig, herroepen of vervallen legaat wordt als onbestaand beschouwd..

Er zijn drie soorten testamenten.

  • Het eigenhandig testament: volledig met de hand geschreven, gedagtekend en ondertekend door de erflater
  • Het notarieel testament: door de erflater gedicteerd aan de notaris, in aanwezigheid van twee getuigen of een andere notaris.
  • Het internationaal testament: is zeldzamer, wordt door de erflater persoonlijk aan de notaris overhandigd in aanwezigheid van twee getuigen

Goed om te weten
Het testament is een strikt persoonlijke akte. Een koppel kan bijvoorbeeld niet samen een testament opstellen in eenzelfde document, door beiden ondertekend.

Hoe vindt u een testament terug?

1. De overledene stelde een testament op bij de notaris of vertrouwde hem zijn eigenhandige testament toe.

  • De notaris die belast is met het opstellen van de akte van erfopvolging of de liquidatie van de successie, is verplicht om het centraal register van testamenten (CRT) te raadplegen om na te gaan of:
    • er een testament is
    • wanneer en bij welke notaris het werd opgesteld
    • bij wie het wordt bewaard.
  • U kan ook zelf te weten komen of de overledene een testament opmaakte en bij welke notaris het zich bevindt, en dat via de Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat. Bij de brief met uw vraag voegt u een kopie van de overlijdensakte.

2. De overledene stelde eigenhandig een testament op zonder het aan een notaris toe te vertrouwen.

  • U loopt het risico het nooit terug te vinden, omdat het te goed verstopt is of omdat iemand het vond, maar het deed verdwijnen voordat de begunstigden ervan op de hoogte waren.

    Goed om te weten
    Als u de nalatenschapsaangifte zelf invult zonder de hulp van een notaris, is het mogelijk dat u helemaal niets weet van een testament. Het registratiekantoor waar men het attest van erfopvolging aanvroeg of de nalatenschapsaangifte indiende, verricht een laatste controle. Werd het testament bij het CRT geregistreerd, dan zal het normaal gezien weer opduiken.

De wet beschermt de echtgenoot, de afstammelingen en in sommige gevallen de voorouders

Een deel van de nalatenschap wordt gereserveerd om ook de zogenaamde ‘reservataire erfgenamen’ wettelijk te beschermen. Dat deel berekent men op basis van de 'fictieve massa' (= de waarde van alle bestaande goederen bij overlijden verminderd met de waarde van de schulden en vermeerderd met de meeste schenkingen die de overledene bij leven deed). De erfrechtelijke reserve bepaalt men volgens het soort reservataire erfgenamen..

Wie zijn de reservataire erfgenamen?

  • Afstammelingen
    Hoe meer kinderen, hoe kleiner het reservatair deel van elk kind. De globale reserve is nooit groter dan drie vierden van de fictieve massa.

Aantal kinderen Reserve per kind (*) Globale reserve Beschikbaar deel
1 1/2 1/2 1/2
2 1/3   2/3   1/3
3 (of meer) 1/4 (of minder) 3/4 1/4
  • Voorouders
    Als er geen afstammelingen zijn, dan wordt de reserve verdeeld over de dichtste voorouders van de moederlijke en vaderlijke lijn. Elke lijn heeft een erfrechtelijke reserve van een kwart van de fictieve massa. Als er in geen van beide lijnen voorouders zijn, wordt dit kwart toegevoegd aan het beschikbaar deel dat uit minstens de helft van de fictieve massa bestaat.

    Aandachtspunt: de erflater mag de erfrechtelijke reserve van zijn voorouders ontnemen ten gunste van zijn langstlevende echtgenoot of zijn langstlevende wettelijk samenwonende.

  • Langstlevende echtgenoot
    De langstlevende echtgenoot heeft minstens recht op het vruchtgebruik op de helft van de fictieve massa, en in elk geval – zelfs als die helft daardoor wordt overschreden – op het vruchtgebruik op de gezinswoning, huisraad inbegrepen.

De erflater mag vrij beschikken over het beschikbaar deel

Het beschikbaar deel van de nalatenschap is het deel dat overblijft na aftrek van de wettelijke reserve en dat de overledene volgens zijn wilsbeschikking vrij kon toewijzen.

De drie soorten legaten

  • Het algemeen legaat waarbij een of meer personen de algemeenheid van de nagelaten goederen ontvangen
  • Het legaat onder algemene titel waarbij de erflater een bepaald deel (bv. al zijn onroerende goederen, de helft van zijn nalatenschap) van zijn goederen nalaat
  • Het bijzonder legaat waarbij aan de legataris iets anders dan een algemeen legaat of een legaat onder algemene titel wordt nagelaten (bv. een bepaalde geldsom, een bepaalde woning, …)

Was de erflater gezond van geest?

Wie een testament maakt, moet volledig bij zijn verstand, dus gezond van geest zijn op het ogenblik dat hij het opstelt. Als een testament werd opgesteld door iemand die niet voldoende helder van geest was en dat kan worden aangetoond, wordt het testament als nietig beschouwd. Volgens het Belgische recht moet wie een bewering aanvoert, er het bewijs van leveren. Dat bewijs kan geleverd worden met "alle middelen van recht", inclusief getuigenissen en vermoedens.

Welk bewijs moet u voor de rechtbank aanvoeren?

  • U moet bewijzen dat de overledene niet voldoende helder van geest was vlak vóór en vlak na de opstelling van zijn testament.
  • Er is dan een vermoeden dat dit ook het geval was op het ogenblik van de opstelling van het testament.

En als het bewijs aanvaard wordt?

  • Ofwel wordt teruggegrepen naar (een) vorig(e) testament(en), als er zijn.
  • Ofwel worden de regels van de wettelijke erfopvolging toegepast.
(*)

of afstammelingen van een vooroverleden kind die samen recht hebben op de reserve die het vooroverleden kind had kunnen opeisen